Μόρφωση

Μιλάμε συχνά για μόρφωση.

Θα ήθελα να ειδικεύσω και να εξιχνιάσουμε σε τι έννοια, σε τι διαδικασίες αναφερόμαστε.
Για να εκφραστώ πιο απλά, βάζω εδώ τρεις φωτογραφίες τις οποίες θεωρώ, μεταφορικά, ως:

1. Σχολείο
2. Γνώση
3. Μόρφωση

1.

Σχολείο

2.

Γνώση

3.

Μόρφωση

Γνώση κατέχουν πολλοί, όσοι έχουν πτυχία που έλαβαν από αποστήθιση.

Στην μόρφωση όμως φτάνουν πολύ λιγότεροι.

Η γνώση, η μάθηση είναι ένας ογκόλιθος από μάρμαρο,
ενώ η μόρφωση είναι το γλυπτό, το άγαλμα, η ομορφιά που ο τεχνίτης, ή, η τεχνίτις,
φανερώνει από μέσα από τον μαρμάρινο ογκόλιθο διαμορφώνοντάς τον
επί πολύ καιρό, ίσως και χρόνια.

(μπορεί βέβαια κανείς να φανερώσει και αυτό,)

(τις σκοτεινές τέχνες της πνευματικής καταπίεσης)
(κάτι το κακόβουλο έρχεται κατά 'δώ, που είπε και ο Σαίξπηρ δια στόματος Μακμπέθ)

(something wicked this way comes)

Αν η γνώση δεν διαμορφωθεί σε μόρφωση, απλά παραμένει ένα ντουβάρι.
(ή, χειρότερα, γίνεται μια χαιρέκακη, κακεντρεχής φαντασίωση)

Η λέξη «μόρφωση» προέρχεται από την ελληνιστική λέξη «μόρφωσις», η οποία βασίζεται στο ρήμα «μορφῶ»/«μορφώω» (δίνω μορφή) και αυτό από το αρχαίο ελληνικό ουσιαστικό «μορφή».

Η ρίζα «μορφή» σήμαινε το εξωτερικό σχήμα, την όψη ή την εικόνα ενός αντικειμένου. Το ρήμα «μορφώω» σήμαινε το πλάσιμο ή τη δημιουργία σχήματος. Εμφανίζεται η «μόρφωσις» ως η ενέργεια και το αποτέλεσμα του διαμορφώνω.

Μόρφωση, σημαίνει το να αποκτά κάποιος μια νέα, «όμορφη» και ολοκληρωμένη μορφή, ξεπερνώντας την αδιαμόρφωτη κατάσταση.

Στο πέλαγος της νεοελληνικής άγνοιας και αδιαφορίας για λεπτομέρεια και νόημα, στην οποία κατάντησαν τα πάλαι ποτέ πλούσια Αρχαία Ελληνικά, ο κοσμάκης ταυτίζει την γνώση με την μόρφωση σαν νά 'ναι το ίδιο πράμα.

Στα Ελληνικά, όμως, η γνώση και η μόρφωση... αμ' δεν είν' το ίδιο πράμα, γαμώτο.
Και το μόνο που σημαίνουν τα πτυχία είναι ότι κάποιος αποστήθισε αρκετά για να πάρει έναν βαθμό.

Επίσης, σημείωση, όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο σκέφτομαι και μιλώ, πας κάπου να μάθεις πράματα, και αυτό το μέρος όπου μαθαίνεις πράματα το λέω «σχολείο», και αυτούς που στα μαθαίνουν τους λέω «δασκάλους» και «δασκάλες». Τα εξιδεικευμένα ονόματα, όπως πανεπιστήμια, γυμνάσια, λύκεια, καθηγητές, καθηγήτριες, κλπ., κατά την γνώμη μου χρησιμεύουν μόνο ως λοφία σε περικεφαλαία και δεν με ενδιαφέρουν. Το ότι δάσκαλοι και δασκάλες μεταφέρουν γνώση σε μαθητές και μαθήτριες σε σχολεία μου αρκεί. Κι όταν είμαι άρρωστος, ψάχνω για γιατρό, όχι για Ιατρό.

Και, δεν είναι όλοι οι «δάσκαλοι» και όλες οι «δασκάλες» ίδιας αξίας, ούτε τα «σχολεία» είναι ίδιας αξίας.

Ενάμιση χρόνο τώρα στο χωριουδάκι μας μαθαίνω Αγγλικά σε δύο γειτονόπουλα, τον Φιλίππο, τώρα 11 χρονών και την αδελφούλα του την Τζώρτζια, τώρα 9 χρονών.

Την πρώτη φορά που κάναμε μάθημα με τον Φιλίππο του είχα δώσει λίγη δουλειά να ετοιμάσει στο σπίτι για το επόμενο μάθημα. Έμαθα ότι είχε στεναχωρηθεί γιατί είχε φοβηθεί ότι με είχε απογοητεύσει. Πως και το σκέφτηκες αυτό Φιλίππο μου, τον ρώτησα χαμογελώντας και αγκαλιάζοντάς τον; Έμαθα ότι η δασκάλα στο σχολείο τους είχε πει ότι η «δουλειά για το σπίτι» είναι η τιμωρία τους όταν είναι κακά παιδιά. Κι' εγώ του είχα δώσει δουλειά να κάνει, άρα πίστεψε ότι μου έδωσε την εντύπωση κακού παιδιού.

Α, του λέω, αυτό είναι το Ιταλικό σχολείο. Εμείς εδώ στο μικρό μας σχολείο στο σπιτάκι μας μαθαίνουμε Αγγλικά, που είναι πολύ διαφορετικό σχολείο, μόνο δικό μας. Εδώ, για μας, η δουλειά δεν είναι τιμωρία αλλά είναι περιπέτεια ανακάλυψης όλων των πραγμάτων που εσύ θέλεις να μάθεις. Και εγώ  δεν είμαι ο «δάσκαλός» σου αλλά ο βοηθός σου, να σε βοηθώ όσο μπορώ να ανακαλύψεις εσύ, ότι θέλεις εσύ να μάθεις. Και υπάρχουν τόσα θαυμαστά και πολλά από τα οποία να διαλέξεις τι θέλεις να μάθεις. 

(και εξήγησα στην μητέρα του την γνώμη μου ότι η δασκάλα που τους το είπε αυτό, ότι η δουλειά για το σπίτι είναι τιμωρία, είναι μια ηλίθια εγκληματίας, γνώμη με την οποία η μητέρα του συμφώνησε γιατί ξέρει κι’ εκείνη δυό γράμματα και ελπίζει και σε εμένα να βοηθήσω τα παιδιά της)

Ανακάλυψα, το 2025, ότι του αρέσει η ποίηση και του σύστησα τον Αμερικανό ποιητή Ρόμπερτ Φροστ.

Καθώς καιγόταν το σπίτι μας στις 24 Ιουνίου 2026, πέντε το πρωί, και καθόμουνα στο πεζοδρόμιο, ήρθε ο Φιλίππο και στάθηκε μπροστά μου, με κοίταξε, μ' ένα ύφος ήρεμο και ενήλικο, και πολύ σοβαρά μου είπε: «Δημήτρη, θυμάμαι το ποίημα». Και μου απήγγειλε στα Αγγλικά:

Δυο δρόμοι χώρισαν σ’ ένα δασάκι, κι’ εγώ,
Εγώ πήρα τον λιγότερο περπατημένο,
Κι’ αυτό έχει κάνει όλη την διαφορά.

Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference.

Τότε τον αγκάλιασα και δάκρυσα λίγο. Σκέφτηκα ότι ένα χρόνο πρωτύτερα όταν είχαμε διαβάσει το ποίημα του Φροστ, ίσως για κάποιο λόγο ο Φιλίππο να είχε βρει κουράγιο στα λόγια του ποιήματος, και εκείνη την στιγμή, καθώς καιγόταν το σπίτι μας, ήθελε ίσως να δώσει το ίδιο κουράγιο σ' εμένα.

Αρχές Σεπτεμβρίου 2026 τώρα, ετοιμαζόταν να πάει γυμνάσιο, τέσσερα χωριά πιο κάτω προς την πόλη και αναρωτιόταν πως θα είναι οι δάσκαλοι, αν θα είναι καλύτεροι από του δημοτικού. Ποιός ξέρει, του είπα. Μπορεί! Όμως αυτό που έχει σημασία δεν είναι τι είναι οι δάσκαλοι αλλά ποιός είσαι εσύ.

«Εγώ είμαι ένα παιδάκι» είπε. Τι μπορώ να κάνω; Δεν είσαι παιδάκι του λέω. Είσαι ο Φιλίππο. Μα τι μπορώ εγώ να κάνω, ξαναρώτησε. Τι δύναμη έχω; Στάσου όρθιος, του είπα. Στάθηκε όρθιος με τα χεράκια του το ένα μέσα στο άλλο μπροστά του. Απαλά χώρισα τα χεράκια του και τα έβαλα ίσια στα πλευρά του. Χαμογέλασα. Σήκωσε λίγο το κεφάλι σου, του είπα. Το σήκωσε λίγο. Τότε με θαυμασμό του είπα: Είδες τι έκανες!; Με κοίταξε απορημένος. Στάθηκες όρθιος του απάντησα. Είσαι ο Φιλίππο!

Έλαμψε το πρόσωπό του σαν να τον χτύπησε αστραπή. ΚΑΤΑΛΑΒΑ τι εννοείς, Δημήτρη! φώναξε.

Τώρα ξεκίνησε γυμνάσιο, που στην Ιταλία το λένε Μεσαίο, πριν το Λύκειο, όπου ήλπιζε τα πράγματα να είναι καλύτερα. Μου έστειλε μήνυμα ότι τα ίδια είναι και ότι επιμένουνε να αποστηθίζουν τα παιδιά χωρίς να τους εξηγούν τι αποστηθίζουν. Κανένα πρόβλημα, του πρότεινα. Εσύ δεν θα κοιτάς όλη την παράγραφο ούτε καν όλη την φράση, αλλά κάθε μια λέξη ξεχωριστά από τις άλλες. Και θα ψάχνεις στον θησαυρό ή το λεξικό να βρεις την έννοια κάθε ξεχωριστής λέξης, τι σημαίνει, και μετά θα σκεφτείς τι μπορεί να σημαίνουν όλες οι διαφορετικές λέξεις μαζί, η μία δίπλα στην άλλη, στην φράση. Θα γίνεις χτίστης, χτίζοντας κάθε φράση μια λέξη μετά την άλλη. Και από ‘βδομάδα θα τα βρούμε και μαζί.

Πολλοί μπορούν να αποστηθίσουν, και πολλοί γνωρίζουν τον στοίχο:
- Να ζει κανείς ή να μην ζει,
όπως μεταφράστηκε από κάποιο ντουβάρι στα Ελληνικά.
Ιστορικά, ξέρουμε ποιος και ποιοι Έλληνες το μεταφράσανε, αλλά μη λέμε ονόματα και θίγουμε υπολήψεις των ξερόλων.

Πόσοι όμως θα συλλογιστούν ότι η σωστή απόδωση από τα Αγγλικά στα Ελληνικά είναι:
- Υπάρχειν, ή μη υπάρχειν;

Πόσοι κατανοούν την διαφορά μεταξεί του να ζω, του να υπάρχω, την ύπαρξη και το απαρέμφατο του ενεστώτα του ρήματος υπάρχω: «Υπάρχειν».

(Ξέρω, ξέρω στα νεοελληνικά δεν χρησιμοποιείτε τέτοια πράματα -ωχ, ρε αδερφέ! δε βαριέσαι τώρα...)

Γραμματική Αναγνώριση (Κλίση)

• Ρήμα: ὑπάρχω, όχι «ζω». Be έγραψε ο βάρδος, όχι Live.
  
  
  
  

  

  
  

  Η πρώτη έκδοση σε μορφή quarto (Q1) του *Άμλετ* του Σαίξπηρ δημοσιεύτηκε το 1603
  
  Ποια, άραγε νά 'ναι η διαφορά μεταξύ της ζωής και της ύπαρξης;
  
  
• Έγκλιση: Απαρέμφατο (άκλιτος ρηματικός τύπος)
• Χρόνος: Ενεστώτας
• Φωνή: Ενεργητική

To Be, or not to be, that is the question, μεταφράζεται, σωστά, στα Ελληνικά:
- Υπάρχειν, ή μη υπάρχειν, αυτή είναι η ερώτηση.
Σε δεύτερη επιλογή μετάφρασης: Ύπαρξη ή ανυπαρξία.
Σε τρίτη επιλογή: Να υπάρχει κανείς ή να μην υπάρχει.
Το: Να ζει κανείς ή να μην ζει είναι απλά να γελάς με τον μεταφραστή. Είναι αστείο.
Όποτε Έλληνας λέει Να ζει κανείς ή να μην ζει, νομίζοντας ότι απαγγέλει Σαίξπηρ, είναι να ξεκαρδίζεσαι κλαίγοντας.

Και, στο όνομα όλων των αταίριαστων της κοινωνίας,  δεν ειναι «ιδού η απορία»!
That is the question, σημαίνει: Αυτή είναι η ερώτηση.
Ποιος να ξέρει, ποιος να ξέρει, την διαφορά μεταξύ ερώτησης και απορίας;
Question, εγραψε ο βάρδος, όχι wonderment, ή doubt, ή perplexity.
Θα του πούνε άραγε οι Έλληνες μεταφραστές του Σαίξπηρ τι εννοούσε; 

Άρα:
Ερώτηση: Ποιο είναι το βαθύτερο, πολυδιάστατο νόημα του ερωτήματος:
«To be, or not to be, that is the question.»

Απάντηση: Συνήθως απλουστεύεται στο «να αυτοκτονήσω, ή όχι;» — κάτι που αποτελεί μέρος του ζητήματος, αλλά όχι το σύνολό του. Είναι γενικά αποδεκτό ότι ο Άμλετ συλλογίζεται το να αυτοκτονήσει ή όχι.

Αξίζει να διακρίνουμε ορισμένες πτυχές:

Το ρήμα υπερβαίνει την ίδια την περίσταση. Ο Άμλετ, τον οποίον μάλιστα οι Έλληνες στις αρχές του εικοστού αιώνα τον λέγανε Αμλέτο, δεν λέει/ρωτάει «να ζήσω ή να πεθάνω». Χρησιμοποιεί το ρήμα της ύπαρξης (Be) στην καθαρή απαρεμφατική του μορφή, χωρίς να συνδέεται με κάποιο υποκείμενο. Το ερώτημα τίθεται απρόσωπα, ως μια γενική θέση για την ίδια την ύπαρξη και όχι ως ζήτημα που αφορά τα βραδινά σχέδια ενός Δανού πρίγκιπα. 

Οι εναλλακτικές λύσεις δεν διαχωρίζονται με σαφήνεια. Ο Άμλετ αναρωτιέται αν είναι πιο ευγενές για τον νου να υπομένει κανείς παθητικά την δυστυχία ή να «σηκώσει όπλα ενάντια σε μια θάλασσα συμφορών και, αντιστεκόμενος, να τις τερματίσει». Η φράση «να σηκώσει όπλα» παραπέμπει σε αντίσταση. Έτσι, η επιλογή της δράσης και η επιλογή της αυτοκτονίας συγχέονται, και η γραμματική δομή δεν επιτρέπει τον πλήρη διαχωρισμό τους. Αυτή η σύγχυση επιτελεί έναν συγκεκριμένο ρόλο: για τον Άμλετ, η αποφασιστική δράση και η αυτοκαταστροφή έχουν γίνει πλέον δυσδιάκριτες.

Και,

ποιά είναι τα δεινά που συγκεκριμένα αναφέρει ο Άμλετ;

• τα μαστιγώματα και οι περιφρονήσεις του χρόνου,
• η αδικία του δυνάστη,
• η περιφρόνηση του αλαζόνα,
• οι πόνοι του περιφρονημένου έρωτα,
• η καθυστέρηση της δικαιοσύνης,
• η αυθάδεια της εξουσίας,
• και οι ταπεινώσεις που υφίσταται η υπομονετική αξία από τους ανάξιους

Είναι αυτοί, άραγε, λόγοι για αυτοκτονία ή, μήπως, για επανάσταση;
Πόσοι σκέφτονται ότι το έργο πιθανόν να μίλαγε, μεταφορικά, για επανάσταση κάτω από την μύτη της Ελισάβετ της Πρώτης στο κοινό ενός θεάτρου στη μέση του Ελισαβετιανού Λονδίνου του 1601;
Σε κάθε περίπτωση, η «Συνωμοσία της Πυρίτιδας» του 1605, τέσσερα χρόνια μετά την πρεμιέρα του Άμλετ, δύο χρόνια μετά τον θάνατο της Ελισάβετ της Πρώτης, ήταν μια συνωμοσία μιας ομάδας Άγγλων Ρωμαιο-Καθολικών με στόχο την δολοφονία του βασιλιά Τζέημς του Πρώτου και την ανατίναξη του Κοινοβουλίου, που απέτυχε.
Θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς μπας και την εποχή της πρεμιέρας του Άμλετ η Αγγλία σιγόβραζε.
Όταν αναρωτιέται κανείς «Αν είναι πιο ευγενές για το πνεύμα να υπομένει τα βέλη και τα χτυπήματα μιας σκληρής μοίρας, ή να σηκώσει όπλα ενάντια σε μια θάλασσα συμφορών και, αντιστεκόμενο, να τους δώσει τέλος» μπορεί να εννοεί αυτοκτονία, μπορεί όμως να εννοεί και επανάσταση όχι πνευματική αλλά πολιτική.

Ναί δεν το γνωρίζουμε, είναι απλά μια ερώτηση που κάνω εγώ, αλλά η φιλοσοφία, και ως εκ τούτου η μόρφωση, φτάνει να υπάρχει μόνο όταν γίνονται ερωτήσεις. Όχι όταν μουλαρώνουμε πάνω σ' ένα ντουβάρι μάρμαρο πεποισμένοι ότι κατέχουμε την αλήθεια. Η μόνη απάντηση, η μόνη αλήθεια, είναι ότι πρέπει συνεχώς να γινονται ερωτήσεις.

Το ερώτημα αλλάζει μορφή στην πορεία. Ξεκινά ως ερώτημα για το θάρρος και καταλήγει ως ερώτημα για τη γνώση. Και, περεταίρω, την μόρφωση. Αυτό που συγκρατεί τους ανθρώπους δεν είναι το ότι ο θάνατος είναι κακός, αλλά το ότι ο θάνατος είναι ανεξερεύνητος — ο θάνατος είναι «η ανεξερεύνητη χώρα από την αγκαλιά της οποίας κανένας ταξιδιώτης δεν επιστρέφει». 

«Έτσι η συνείδηση μας κάνει όλους δειλούς,
κι έτσι το φυσικό χρώμα της αποφασιστικότητας
μαραίνεται κάτω από την ωχρή χροιά της σκέψης,
και εγχειρήματα μεγάλης εμβέλειας και σημασίας,
εξαιτίας αυτού, αλλάζουν πορεία
και χάνουν το όνομα της πράξης.»

«Προτιμούμε να υπομένουμε μάλλον τα δεινά που έχουμε, παρά να καταφεύγουμε σε άλλα που δεν τα γνωρίζουμε.»

Προτιμούμε να επιμένουμε σε αυτό το οποίο η γνώση μας αφήνει να βλέπουμε μπροστά μας: την διαφορά ηλικίας, την διαφορά χρώματος δέρματος, την διαφορά χαρακτηριστικών, την διαφορά πίστης, την διαφορά ιστορίας, την διαφορά φύλου... την διαφορά πλούτου, την διαφορά καταγωγής, τα λαϊκιστικά θέσφατα και τα σάντουιτς ενός ψέματος ανάμεσα σε δυό αλήθειες, η μιας αλήθειας ανάμεσα σε δύο ψέματα, ή την παράλειψη μιας σημαντικής αλήθειας η οποία θα έδινε άλλο νόημα σε άλλες αλήθειες αν αναφερότανε κι' αυτή μαζί τους, από μέρος των επιτήδειων, παρά να χρησιμοποιήσουμε την σκέψη, και την ιδία μας την πείρα σαν σφυρί και σμίλη πάνω στον μαρμάρινο ογκόλιθο, πάνω στο ντουβάρι.

Τα παραπάνω έκανα δεκαετίες να φτάσω να τα σκεφτώ ολοκληρωμένα,
αν και ποτέ δεν ολοκληρώνεται τίποτα πραγματικά,
καμια σκέψη δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί εντελώς ολοκληρωμένη, καθως...

«τα πάντα ρεῖ» («όλα ρέουν» ή «τα πάντα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση και αλλαγή»)
(Ηράκλειτος, 535-475 ΠΚΕ, Έφεσος, Ιωνία).

Ή... συνάμα:
«μηδέν μεταβάλλεσθαι» (τίποτα δεν αλλάζει)
(Παρμενίδης, 515-470 ΠΚΕ, Ελεατική Σχολή).

Και, μιά δεκαετία τώρα τα λέω...

Τέλος, απλά, και ειρηνικά, κάποτε, πάντα, έρχεται η ανάπαυση της ομορφιάς.

Της ομορφιάς που μπορεί να φανερώσει κανείς διαμορφώνοντας ένα ντουβάρι μάρμαρο.

Η Σοφία Αφεντάκη (1855-1873), Κοιμωμένη, στον θάνατό της από φυματίωση, 18 ετών.

Έργο δημιουργημένο 1877-1878/80, Γιαννούλης Χαλεπάς (1851-1938).
Ο Χαλεπάς άρχισε να το φιλοτεχνεί όταν ο ίδιος ήταν 26 χρονών.
Τώρα, στο Α' Νεκροταφειο Αθηνών, στον οικογενειακό τάφο, βρίσκεται αντίγραφο.
Το πρωτότυπο μαρμάρινο έργο μεταφέρθηκε Μάρτιο 2017 για λόγους προστασίας και συντήρησης
στην Γλυπτοθήκη της Εθνικής Πινακοθήκης, όπου και φυλάσσεται.

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς επισκέπτεται την Κοιμωμένη του, 30 Αυγούστου 1930

~~~

Έχω, υποκειμενικά, για μένα, αξιολογήσει λεπτομερώς τις παρουσιάσεις του μονόλογου του Άμλετ από φημισμένους ηθοποιούς. Παραδόξως, η παρουσίαση που πρόσφερε ο Λώρενς Ολίβιε δεν φτάνει, κατά την γνώμη μου, ούτε καν κοντά στις κορυφαίες αποδόσεις. Πρέπει να παραδεχτώ ότι η πιο άξια απόδοση που έχω παρακολουθήσει είναι του Ρίτσαρντ Μπάρτον, του 1964. Σκηνοθετημένη από τον Τζων Γκίλντγουντ στο Μπρόντγαιη.

Τα δύο σημαντικότερα λεπτά και είκοσι δευτερόλεπτα της Δυτικής Λογοτεχνίας,
ανάλογα με το πως θα διαμορφώσει κανείς το χτίσμα, το νόημα των λέξεων:

To be, or not to be--that is the question: 

Whether 'tis nobler in the mind to suffer 

The slings and arrows of outrageous fortune 

Or to take arms against a sea of troubles 

And by opposing end them. To die, to sleep-- 

No more--and by a sleep to say we end 

The heartache, and the thousand natural shocks 

That flesh is heir to. 'Tis a consummation 

Devoutly to be wished. To die, to sleep-- 

To sleep--perchance to dream: ay, there's the rub, 

For in that sleep of death what dreams may come 

When we have shuffled off this mortal coil, 

Must give us pause. There's the respect 

That makes calamity of so long life. 

For who would bear the whips and scorns of time, 

Th' oppressor's wrong, 

the proud man's contumely 

The pangs of despised love, 

the law's delay, 

The insolence of office, 

and the spurns That patient merit of th' unworthy takes, 

When he himself might his quietus make 

With a bare bodkin? Who would fardels bear, 

To grunt and sweat under a weary life, 

But that the dread of something after death, 

The undiscovered country, from whose bourn 

No traveler returns, puzzles the will, 

And makes us rather bear those ills we have 

Than fly to others that we know not of? 

Thus conscience does make cowards of us all, 

And thus the native hue of resolution 

Is sicklied o'er with the pale cast of thought, 

And enterprise of great pitch and moment 

With this regard their currents turn awry 

And lose the name of action.

~~~

Απόσταξη

Edward Hopper, Automat, 1927
Des Moines Art Center collection, Iowa

Αν αναλύσουμε όλες τις θρησκείες και όλη την φιλοσοφία που έγραψε η ανθρωπότητα στον μικρό μας γαλάζιο πλανήτη, μπορούμε, πιστεύω, να διυλίσουμε το παν, να το αποστάξουμε σε μια φράση:

 -- Βρες τι σου δίνει βαθιά ευτυχία και μην βλάπτεις άλλους --

Ίσως να φαίνεται πολύ απλή αυτή η φράση αλλά οι δύο οδηγίες που συμπεριλαμβάνει είναι οι δύο περισσότερο δύσκολοι, αν όχι αδύνατο να επιτευχθούν στόχοι --επειδή πίσω τους κρύβεται το άπειρο. Να γνωρίσει κανείς ποιοι είναι για εκείνον ή εκείνη, αυτοί οι στόχοι, και να επιλέξει το πως να τους εφαρμόσει, πως να τους πραγματοποιήσει. Ποιος ή ποια είσαι και πως να συνυπάρχεις με άλλους χωρίς να τους βλάψεις με κανένα τρόπο.

Και είναι αυτό, από άλφα ή βήτα οδό, ευθέως ή εμμέσως, πρακτικά ή μεταφορικά, μέσω ποίησης ή λογοτεχνίας ή τέχνης ή συζήτησης, ή στοχασμού, το αποσταγμένο πόρισμα της ανθρώπινης διανόησης. Της ανθρώπινης έρευνας για το πως να αντιμετωπίσουμε το θαύμα και μυστήριο της ύπαρξης και την θέση μας σαν ομοούσιο μέρος της ανεξιχνίαστης και ακαταμέτρητης ύπαρξης.

Προσωπικές επιλογές, κύκλος, πιστεύω, κυβέρνηση, νόμοι...
Το Παν, που προσδιορίζει την ύπαρξη --δικαιώματα και υποχρεώσεις --προσωπική ανεξαρτησία και εξάρτηση.

Ένα ταξίδι με μόνο στόχο την απόσταξη της κατανόησης, σε ρήσεις που ξεπηδάν θετικές ή που ξεπηδάν αρνητικές, του τι σημαίνουν η Ιθάκες*, όπου Ιθάκες είναι όλες οι αφηγήσεις της άφιξης, του τέλους του ταξιδιού, αφηγήσεις της ανεξερεύνητης χώρας από την αγκαλιά της οποίας κανείς ταξιδιώτης δεν επιστρέφει --το αν ο θάνατος θα έρθει σαν δυνάστης ή σαν παλιός φίλος --η τελική αποτυχία, ή, η επιτυχία του έργου της Ζωής, που σιγά-σιγά πάνω στην σκηνή οδεύει ασταμάτητα προς το τέλος.

Δύο δρόμοι χωρίζονταν σε ένα δάσος και εγώ,
εγώ πήρα εκείνον που τον είχαν περπατήσει οι λιγότεροι.
Και αυτό έκανε όλη τη διαφορά.
Robert Frost, Ο Δρόμος που δεν πάρθηκε
Απόδοση στα Ελληνικά: Δημήτρης

Edward Hopper, Summer Evening, 1947
Private collection

Room in New York, 1932
Sheldon Museum of Art, Lincoln, Nebraska

Edward Hopper, Morning Sun, 1952

Columbus Museum of Art, Ohio

Edward Hopper, Eleven A.M., 1926

Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, Washington, D.C.

Edward Hopper, Two Comedians, 1966

Private collection

Οι ηθοποιοί μας,

Όπως ήδη σας είπα, ήταν πνεύματα και

Λιώνουν στον αιθέρα, στον αέρα:

Και, όπως το χωρίς θεμέλια οικοδόμημα αυτού του οράματος,

Οι πύργοι στα σύννεφα, τα υπέροχα παλάτια,

Οι ιεροπρεπείς ναοί, η ίδια η μεγάλη σφαίρα,

Εσείς όλοι που την κληρονομείτε, όλα θα διαλυθούν

Και, σαν την επουσιώδη παρέλαση που σβήνει,

Δεν θα αφήσουν ίχνος πίσω τους. Είμαστε ύλη

Σαν αυτή που τα όνειρα χτίζει, και η ζωούλα μας

Κλείνει τον κύκλο με έναν ύπνο.

William Shakespeare, The Tempest
Απόδοση στα Ελληνικά: Δημήτρης

Το αύριο, και αύριο, και αύριο

Σέρνεται με αυτόν τον ασήμαντο ρυθμό από μέρα σε μέρα

Μέχρι την τελευταία συλλαβή του καταγεγραμμένου χρόνου·

Και, όλα τα χθες μας, έχουν φωτίσει ανόητους

Τον δρόμο προς τον χωμάτινο θάνατο. Σβήσε, σβήσε, μικρό κερί!

Η ζωή δεν είναι παρά μια σκιά που περπατά, ένας φτωχός ηθοποιός

Που εξυμνεί και αμφιβάλει την ώρα που θα περάσει στη σκηνή

Και μετά δεν ακούγεται πια. Είναι μια ιστορία

Την οποία αφηγείται ένας ιδιώτης, γεμάτη θόρυβο και οργή

Που σημαίνει ένα τίποτα.

William Shakespeare, Macbeth

Απόδοση στα Ελληνικά: Δημήτρης

Ιθάκη

Κ. Π. Καβάφης

Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,

να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος,

γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,

τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,

αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή

συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,

αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,

αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος.

Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι

που με τί ευχαρίστηση, με τί χαρά

θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοϊδωμένους·

να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,

και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,

σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κι έβενους,

και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,

όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·

σε πόλεις αιγυπτιακές πολλές να πας,

να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη.

Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.

Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου.

Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·

και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,

πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,

μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι.

Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο.

Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.

Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,

ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τί σημαίνουν.

~~~

*Σημ., Ο Καβάφης έγραψε «η Ιθάκες», όχι «οι Ιθάκες», συμβολισμός που ενισχύεται από την αντισυμβατική χρήση του πληθυντικού.

~~~

Αισθήσεις

 

«O happy dagger, this is thy sheath; there rust and let me die»

~~~

"Two households, both alike in dignity,
In fair Verona where we lay our scene,
From ancient grudge break to new mutiny,
Where civil blood makes civil hands unclean." 

~~~

Ήμουνα εννέα χρονών όταν πρωτοείδα το αριστούργημα του Φράνκο Ζεφιρέλι της τραγωδίας του Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Ρωμαίος και Ιουλιέτα, με τους Λέναρντ Γουάτινγκ και την Ολίβια Χάση, που ήταν 17 και 15 ετών όταν γυριζόταν η ταινία, πρώτη φορά που ακροατήρια είδαν και άκουσαν τι έγραψε η πένα του βάρδου από το Στράτφορντ όπως το είχε εννοήσει ο Σαίξπηρ, νεανική, παιδική αγάπη, έρωτα, που μέχρι το 1968 τα ακροατήρια την έβλεπαν με ηθοποιούς ενήλικους, σαραντάρηδες. 

Η δεκαπεντάχρονη Ολίβια έδωσε ρεσιτάλ ηθοποιίας για τον μαέστρο Ζεφιρέλι. Έγραψαν προχτές οι Τάιμς της Νέας Υόρκης: Ό'τι ίσως και να τους έλειπε σε εξασκημένη εκφώνηση, η Olivia Hussey και ο Leonard Whiting το συμπλήρωσαν με το παραπάνω σε συναισθηματική ένταση που πρότεινε μια ταύτιση με τους χαρακτήρες τους.

 

Κι ’εγώ, εννέα μόνο χρονών ερωτεύτηκα τον έρωτα ...όταν τον είδα μέσα στα μάτια μιας γυναίκας σχεδόν διπλάσιας ηλικίας από εμένα, στην μεγάλη οθόνη, ψηλά μπροστά μου.

 

Μεγαλώνοντας στην Αθήνα, και μάλιστα την Αθήνα των συνταγματαρχών, μιλούσα μόνο Ελληνικά και διάβαζα υποτίτλους. 

Τι χαρά μου επιφύλασσε η ζωή όταν αργότερα ανακάλυψα ξανά το έργο του Ζεφιρέλι, και ολόκληρο το έργο του Σαίξπηρ όταν μπορούσα όχι μόνο να καταλάβω Αγγλικά αλλά να κατανοήσω και να αισθανθώ τις αποχρώσεις και τις διαφορές και ιδιωματισμούς μεταξύ των Αγγλικών της Ελισαβετιανής εποχής του Σαίξπηρ και των Βρετανικών Αγγλικών του εικοστού αιώνα. 

Και κατανόησα πως όσο και να μεταφράζει κανείς λέξεις από μια γλώσσα σε άλλη, οι αισθήσεις που απέδωσε ο Shakespeare στην γραφή του δεν είναι δυνατόν να μεταφραστούν στα Ελληνικά περισσότερο από όσο μπορεί να μεταφραστεί ο Καζαντζάκης, ή ο Καραγάτσης, στα Αγγλικά.

~~~

Η Ολίβια έζησε την ζωή της κρατώντας επιμελώς την ταυτότητα της κληρονομιάς της Ιουλιέτας την οποία έδωσε στον κόσμο. Και η διαφορά ηλικίας της από τον μικρό Δημήτρη δεν φαίνεται τόσο μεγάλη πια τώρα που ο Δημήτρης μπήκε στα 67 και η Ολίβια εκλεινε τα 73.

Μάθαμε ότι η Olivia Hussey πέθανε 27 Δεκεμβρίου του 2024 στο σπίτι της στο Λος Άντζελες.

- A thousand times good night
- A thousand times the worse to want thy light.
- Good night, good night! Parting is such sweet sorrow, that I shall say good night till it be morrow

 

~~~

Λέμε ότι υπάρχουν πέντε αισθήσεις: Αφή, Όραση, Ακοή, Οσμή και Γεύση.

Λέγεται ότι υπάρχει και έκτη αίσθηση, και καμιά φορά μιλάνε και για έβδομη. Η έκτη και η έβδομη περιγράφονται κάπως αόριστα και συνήθως προσδιορίζονται στο πλαίσιο της διαίσθησης ή/και της ιδιοδεκτικότητας.

Πιστεύω ότι υπάρχει και μια άλλη αίσθηση που δεν αναφέρεται στα παραπάνω. Είναι η αίσθηση της κατανόησης νοημάτων των λέξεων σε κάθε γλώσσα. Όταν σκεφτόμαστε μια λέξη, αισθανόμαστε το νόημα της λέξης, την βαθύτερη έννοια που δεν περιγράφεται πλέον με γλώσσα αλλά με συναίσθημα, όμως σε κάθε διαφορετική γλώσσα το νόημα της ίδιας λέξης, μεταφρασμένη από γλώσσα σε γλώσσα, είναι διαφορετικό στην αίσθηση που δίνει στον ομιλούντα την κάθε γλώσσα.

Το είχε προτείνει αυτό και ο Καζαντζάκης στην «Αναφορά» όταν έγραψε πως κάθε λέξη πρέπει να σκάει μέσα σου σαν χειροβομβίδα.

Σκέφτομαι ότι είμαι τυχερός που μπόρεσα να αισθάνομαι λέξεις όχι μόνο στα Ελληνικά αλλά και ισάξια στα Αγγλικά, λιγότερο στα Γαλλικά, και μόλις ξεκινάω να έχω μια στοιχειώδη αίσθηση λέξεων στα Ιταλικά. Το να το έχει κανείς αυτό, στο θησαυροφυλάκιό του, σε περισσότερες από μια γλώσσες, επιτρέπει μια συγκριτική κατανόηση της ύπαρξης που προσθέτει διαστάσεις… σαν από δισδιάστατη κατανόηση να εισέρχεται κανείς σε τρισδιάστατη. Βιώνοντας διαφορετικές αισθήσεις για στροφές έκφρασης που διαφέρουν μεταξύ τους σαν χρώματα ...βλέποντας τα διαφορετικά χρώματα για πρώτη φορά, σαν εκ γενετής τυφλός που απέκτησε το φως του.

«A glooming peace this morning with it brings;

The sun, for sorrow, will not show his head:

Go hence, to have more talk of these sad things;

Some shall be pardon'd, and some punished:

For never was a story of more woe

Than this of Juliet and her Romeo.»

 

Για μένα δεν υπάρχει έργο που να αποδίδει την ανθρώπινη κατάσταση βαθύτερα από την αίσθηση που έδωσαν οι στοίχοι ολων των έργων του William Shakespeare (1564-1616).

Τραγωδίες:

• Antony and Cleopatra "Salad days"
• Coriolanus
• Hamlet “I must be cruel, only to be kind”, "Now cracks a noble heart. Good night, sweet prince, and flights of angels sing thee to thy rest"
• Julius Caesar “It’s Greek to me”, “The fault, dear Brutus, is not in our stars, but in ourselves.”
• King Lear "Full circle", "When we are born we cry that we are come To this great stage of fools"
• Macbeth "Come what, come may" "By the pricking of my thumbs, something wicked this way comes"
• Othello “I will wear my heart upon my sleeve”
• Romeo and Juliet "My bounty is as boundless as the sea, My love as deep; the more I give to thee, The more I have, for both are infinite", "Deny thy father and refuse thy name, Or if thou wilt not, be but sworn my love, And I'll no longer be a Capulet",  "Here's to my love. O true apothecary, Thy drugs are quick. Thus with a kiss I die"
• Timon of Athens "Who is man that is not angry?"
• Titus Andronicus
• Troilus and Cressida

 

Κωμωδίες:

• All's Well That Ends Well "The web of our life is of a mingled yarn, good and ill together"
• As You Like It "Too much of a good thing", "All the world's a stage, And all the men and women merely players"
• The Comedy of Errors “Neither rhyme nor reason”
• Cymbeline "Not slept one wink"
• Love's Labour's Lost "My father's wit, and my mother's tongue, assist me!"
• Measure for Measure
• The Merchant of Venice “All that glisters is not gold”
• The Merry Wives of Windsor "The world's mine oyster"
• A Midsummer Night's Dream "The course of true love never did run smooth"
• Much Ado About Nothing "I love you with so much of my heart that none is left to protest"
• Pericles, Prince of Tyre
• The Taming of the Shrew “Break the ice”
• The Tempest "Such stuff as dreams are made on; and our little life Is rounded with a sleep"
• Twelfth Night "If music be the food of love, play on", "Love sought, is good; but given unsought, is better"
• The Two Gentlemen of Verona "To die is to be banish'd from myself; And Silvia is myself: banish'd from her Is self from self: a deadly banishment! What light is light, if Silvia be not seen? What joy is joy, if Silvia be not by?"
• The Two Noble Kinsmen
• The Winter's Tale

 

Ιστορίες:

• Henry IV, Part 1 "Give the devil his due"
• Henry IV, Part 2 "Send him packing"
• Henry V "A heart of gold", "But we in it shall be remembered -We few, we happy few, we band of brothers; For he to-day that sheds his blood with me Shall be my brother"
• Henry VI, Part 1
• Henry VI, Part 2 "Dead as a doornail"
• Henry VI, Part 3
• Henry VIII
• King John           
• Richard II
• Richard III "And thus I clothe my naked villany", "Now is the winter of our discontent Made glorious summer by this sun of York; And all the clouds that lour'd upon our house In the deep bosom of the ocean buried."
• Edward III

~~~

~~~

Διαλογισμοί

 

Κανείς άνθρωπος δεν είναι νησί ξεχωριστό, από μόνος του. Κάθε άνθρωπος είναι ένα κομμάτι της Ηπείρου, ένα μέρος του συνόλου. Αν μια μέλισσα χαθεί μακριά στη θάλασσα, η Ευρώπη θα έχει λιγοστέψει, το ίδιο όπως θα είχε μειωθεί η άκρη ενός γκρεμού, ή όπως θα είχε υποφέρει η συνοχή των φίλων σου ή των δικών σου. Οποιουδήποτε ανθρώπου ο θάνατος με λιγοστεύει, γιατί είμαι μέρος της ανθρωπότητας. Και γι’ αυτό μην στείλεις ποτέ να μάθεις για ποιον χτυπά η καμπάνα. Χτυπά για σένα.

Αυτό, που το μετέφρασα στα Ελληνικά όσο καλύτερα μπορούσα, γράφτηκε το 1624 από τον μεταφυσικό ποιητή John Donne, μέρος της συλλογής «Αφιερώσεις για έκτακτες περιστάσεις», και είναι ο Διαλογισμός XVII. Εδώ παρακάτω, όπως γράφτηκε στα Αγγλικά του 17ου αιώνα:

No man is an Island, intire of it selfe; every man is a piece of the Continent, a part of the maine; if a Clod bee washed away by the Sea, Europe is the lesse, as well as if a Promontorie were, as well as if a Mannor of thy friends or of thine owne were; any mans death diminishes me, because I am involved in Mankinde; And therefore never send to know for whom the bell tolls; It tolls for thee.

Από αυτόν τον Διαλογισμό, το for whom the bell tolls, το για ποιον χτυπά η καμπάνα, το χρησιμοποίησε ο Έρνεστ Χέμινγουαίη για τον τίτλο της νουβέλας του, Για Ποιον Χτυπά η Καμπάνα, δημοσιευμένη 21 Οκτωβρίου 1940.

Το βιβλίο του Χέμινγουαίη εξιστορεί τέσσερεις μέρες και τρεις νύχτες της ζωής ενός νέου Αμερικανού, που όπως τόσοι άλλοι είχε πάει στην Ισπανία να πολεμήσει εναντίων των στρατευμάτων του Φράνκο, το 1937, καθώς ο Φράνκο διεκδικούσε την εξουσία. Και ο ίδιος ο Χέμινγουαίη είχε πάει στην Ισπανία σαν ανταποκριτής και είχε πολεμήσει μαζί με τους Ισπανούς ενάντια στον Φράνκο.

Ο Διαλογισμός XVII του John Donne, και το ότι για όποιον και να χτυπάει η καμπάνα, όποιου τον θάνατο και να αναγγέλλει, χτυπάει και για τον καθένα μας, που εξηγεί ότι όλοι μας είμαστε Ένα, όλοι είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας στην ανθρωπότητα, την μία ανθρωπότητα, και όταν φεύγει έστω και ένας μειώνεται η ανθρωπότητα, είναι και η δική μου αντίληψη του κόσμου. Ένας Διαλογισμός κοντά στην καρδιά μου.

Είμαι εναντίων του να διαλέγει κανείς ένα κάτι που να του «αρέσει περισσότερο από όλα τα άλλα», γιατί δεν θεωρώ ότι ισχύει το να απορρίπτουμε χιλιάδες για να ανακηρύξουμε ένα ανώτερο τους. Και καθώς μεγάλωνε ο ανιψιός μας ο Ρικάρντο και με ρώταγε πάντα ποιο είναι το αγαπημένα μου τραγούδι, ή συγκρότημα, η κιθαρίστας ή το ένα ή το άλλο, πάντα του απαντούσα με πολλές επιλογές, εξηγόντας του ότι δεν ήξερα πως να διαλέξω μόνο ένα κάτι.

Όμως, τελικά, βρήκα τρόπο να πλοηγήσω το αδύνατο της ερώτησης με το να την διατυπώσω διαφορετικά: Αν βρισκόμουνα σε ένα ερημονήσι και μου επιτρεπόταν να είχα μόνο ένα τραγούδι να ακούσω, ή ένα ζωγραφικό πίνακα να βλέπω, ή οτιδήποτε ένα, η κάτι άλλο, πιο θα ήτανε;

Αν μπορούσα να έχω μόνο έναν συγγραφέα να διαβάζω θα ήταν ο Χέμινγουαίη για την λιτή του, βαθιά, δυνατή γραφή.
Αν μπορούσα μόνο ένα βιβλίο να έχω, θα ήταν Ο Γέρος και η Θάλασσα, 1952 (Πούλιτσερ 1953, Νομπέλ 1954).

Ο Έρνεστ Χέμινγουαίη, 1899-1961, ζούσε μεταξύ Κούβας, Key West, Idaho... εζησε και στο Παρίσι την δεκαετία των 1920 οταν ζούσε εκεί και η Γκέρτρουντ Στάιν.

Δημοσίευσε επτά βιβλία:

The Torrents of Spring, 1926,
The Sun Also Rises, 1926,
A Farewell to Arms, 1929,
To Have and Have Not, 1937,
For Whom the Bell Tolls, 1940,
Across the River and into the Trees, 1950,
The Old Man and the Sea, 1952,


Και άλλα δύο δημοσιεύτηκαν μετά θάνατο:
Islands in the Stream, 1970,
The Garden of Eden, 1986.

Οι επάνω φωτογραφίες, Γκαρυ Κούπερ και Ίνγκριντ Μπέργκμαν στην ταινία For Whom The Bell Tolls (1943).
Εδώ από κάτω, ο Σπένσερ Τρέισι στο The Old Man and the Sea (1958) (το δώρο του Χόλυγουντ, 50 μέρες πριν γεννηθώ).

Πρωτοδιάβασα τον Γέρο και την Θάλασσα όταν ήμουν κάπου οκτώ χρονών, απο την βιβλιοθήκη που είχαν φτιάξει οι γονείς μου με οικονομίες νέοι όταν περπατούσαν αντί να πάρουν λεωφορείο. Και από τότε είχα σκεφτεί ότι ο γέρος πάλεψε με την θάλασσα, πάλεψε με το ψάρι, με τον μεγαλοπρεπή και δυνατό ξιφία μέρες και νύχτες και το νίκησε το ψάρι, μεγαλύτερο από την βάρκα του. Μέχρι που το έφερε πίσω στο χωριό του κοντά στην Χαβάνα το είχαν φάει όλο οι καρχαρίες. Δεν είχε μείνει παρά η ραχοκοκαλιά. Αλλά ήξερα από μικρός ότι δεν γύρισε με άδεια χέρια. Γύρισε με την γνώση του από που και πως ξεκίνησε, και τι κατάφερε. Αυτό, κανείς δεν μπορεί να του το πάρει. Ούτε ο Θάνατος, όταν χτυπήσει η καμπάνα.

Το τέλος του βιβλίου:

Εκείνο το απόγευμα πήγαν τουρίστες στο μπαλκόνι του καφενείου πάνω από την παραλία και κοιτάζοντας κάτω στο νερό, ανάμεσα στα άδεια κουτιά μπύρας και τα ψοφια μπαρακούντα, μια γυναίκα είδε μια μεγάλη μακριά λευκή ραχοκοκαλιά με μια τεράστια ουρά στο τέλος που σηκωνόταν και αιωρούνταν με την παλίρροια ενώ ο ανατολικός άνεμος είχε σηκώσει θάλασσα έξω από την είσοδο του λιμανιού.

"Τι είναι αυτό?" ρώτησε έναν σερβιτόρο και έδειξε τη μακριά ραχοκοκαλιά του μεγάλου ψαριού που τώρα ήταν απλώς σκουπίδια που περίμεναν να φύγουν με την παλίρροια.

«Τίμπουρον», είπε ο σερβιτόρος. «Καρχαρίας.» Ήθελε να εξηγήσει τι είχε συμβεί.

«Δεν ήξερα ότι οι καρχαρίες είχαν τόσο όμορφες ουρές».

«Ούτε εγώ», είπε ο σύντροφός της.

Πάνω στο δρόμο, στην παράγκα του, ο γέρος κοιμόταν πάλι. Κοιμόταν ακόμα μπρούμυτα και το αγόρι καθόταν δίπλα του και τον παρακολουθούσε. Ο γέρος ονειρευόταν τα λιοντάρια.

ΤΕΛΟΣ

~~~

Είναι υπέροχη και παράξενη στιγμή όταν ένας συγγραφέας δακτυλογραφεί την λέξη
Τέλος
και σταματά να γράφει.

Ο Χέμινγουαίη ψάρευε συχνά για σπορ.

Ο Χέμινγουαίη στην Ισπανία, 1937.

Στο σπίτι του Χέμινγουαίη στο Key West, Δεκέμβριος 2022

Στο Μπαλκόνι του σπιτιού.

Το καθιστικό και η γραφομηχανή του Χέμινγουαίη.

~~~